محمد تاجيک – کارشناس ارشد جغرافيا سياسي -  تابستان 1382

ايـران روي خـط بـلا

تعريف بلايا (خطرات) طبيعي: هر گاه طبيعت حادثه اي به وجود  آورد که موجب تلفات و خسارات گسترده انساني، مادي و طبيعي شده و قدرت آن بيشتر از توان جامعه براي مقابله با آن باشد به آن حادثه بلاي طبيعي اطلاق مي شود.

منشأ بلاياي طبيعي: منشأ بلايا ممکن است پديده هاي زمين شناسي مانند زلزله، آتشفشان، رانش زمين باشد يا از عوامل آب و هوايي نظير توفان، سيل، گردباد و ... نشأت گرفته باشند.

مهمترين بلاياي طبيعي ايران: بر اساس بررسي هاي به عمل آمده از 40 مجموعه بلاياي طبيعي در سطح جهان، 31 مجموعه آن در کشور ايران رخ مي دهد که عبارتند از:

1- زلزله

2- روانگرايي ( پديده اي که بر اثر وقوع زلزله در مناطقي که آبهاي زيرزميني بالا بوده و جنس خاک از ماسه است رخ مي دهد.)

3- تسونامي (امواج بلندي که تحت تأثير زلزله هاي دريايي ايجاد مي شوند و باعث تخريب صخره هاي ساحلي مي شوند.)

4- نوسانات زمين

5- روانه هاي گِلي(پديده اي محلي که به دو طريق سيلاب و رگبار به وجود مي آيد و در آن خاک سست با آب همراه مي شود.)

6- زمين لغزشها

7- سنگ ريزش

8- ريزشهاي تند جوي

9- فرسايش خاک

10- نفوذ و پيشروي آب دريا (که در شمال ايران، سواحل 700 کيلومتري درياي مازندران با اين پديده روبروست.)

11- رسوب زايي

12- مرداب زايي

13- دگر شکلي سواحل

14- کوير زايي

15- انجماد و سرما زدگي

16- بهمن

17- توفان

18- آلودگي آب و محيط

19- آفات و بيماريهاي محيطي

20- خشکسالي

21- آتش سوزي جنگلها

22- صاعقه

23- ژئو ترمال (زمين گرايي، در مناطقي که مواد مذاب بالاست از طريق گسل انتقال پيدا کرده و باعث گرم شدن آبهاي زيرزميني مي شود و به روي سطح زمين مي آيد که اگر با زلزله همراه شوند خطر دو چندان خواهد داشت.)

24- ريزشهاي کارستي (تخلخل سنگ يا سنگهاي آهکي که باعث فرونشستگي زمين مي گردد.)

25- نشستهاي زمين در نواحي استخراج مواد معدني

26- ريزشهاي زير دريايي

27- لغزشهاي زير دريايي

28- باتلاق زايي

29- سيل

30- آتشفشان

31- خود سوزي ميدانهاي زغالي

که در بين آنها زلزله، سيل و خشکسالي بيشترين خسارات مالي و جاني را در بر داشته اند. از حوادث طبيعي ديگر مي توان به تگرگ (ريزشهاي تند جوي) – گرماي شديد – کولاک و گردباد (توفان) – بارش سنگين برف (ريزشهاي تند جوي) – رگبار (ريزشهاي تند جوي) اشاره کرد که هر يک زير مجموعه اي از موارد فوق الذکر مي باشند.

مهمترين عوامل افزايش آسيب پذيري ايران در برابر حوادث طبيعي:

افزايش تراکم در شهر ها، فعاليتهاي اقتصادي، صنعتي و کشاورزي و مشکلات ناشي از آن جنگل زدايي، کوير زايي و بيابان زايي، توسعه پايدار، زندگي در ساختمانهاي غير مقاوم و غيراستاندارد در حريم رودخانه ها‌، ساخت تأسيسات مسکوني و غير مسکوني بر روي گسلها.

زلـزله در ايـران:

ايران از مستعدترين کشورهاي زلزله خيز دنياست و بنابر آمار رسمي در 30 سال گذشته بيشتر تلفات جاني کشور ناشي از زلزله بوده است و از حدود 750 شهر کشور تنها 5 درصد از نظر وقوع زلزله کم خطر طبقه بندي شده اند.

در هر هفته 2 زلزله با شدت کمتر از 4 ريشتر، در هر ماه يک زلزله با قدرت 4 ريشتر و در هر سال 3 زلزله با شدت 6 ريشتر و در هر 10 سال يک زلزله با بزرگي 7 ريشتر در ايران رخ
مي دهد.

دليل اصلي وقوع زلزله جابجايي پوسته زمين مي باشد. از حدود يک ميليون زلزله اي که در جهان رخ مي دهد حدود 90 درصد آنها ناشي از ساختار دروني زمين، حدود 7 درصد ناشي از آتشفشانها، و 3 درصد نيز به دليل ريزش حفره هاي زيرزميني است.

حدود 69 درصد از مساحت کشور روي گسلهاي زلزله خيز يا در حواشي آنها قرار دارد و روزانه در کشور 100 مورد زلزله با مرکزيت دامنه هاي زاگرس رخ مي دهد. آگاهي به اين واقعيت که 24 شهر بزرگ کشور در مناطق بسيار خطر خيز زلزله قرار دارند و توجه به اين نکته مهم که ساخت و سازهاي شهري و بويژه روستايي به هيچ عنوان تحمل لرزشهاي زلزله را ندارند؛ ايجاب مي کند در اين زمينه مطالب جديدتري انجام شود و در ساخت و ساز مناطق مسکوني اصل مقاوم سازي مورد توجه قرار گيرد.

بنا بر آمار رسمي، در 90 سال اخير بيش از 200 هزار نفر از مردم ايران بر اثر وقوع بلاياي طبيعي کشته شده اند که از اين تعداد حدود 76 درصد بر اثر زلزله، 13 درصد بر اثر سيل و 11 درصد بر اثر ساير بلاياي طبيعي جان خود را از دست داده اند. خسارت مالي وارده بر کشور نيز سالانه بطور متوسط 110 ميليارد تومان برآورد شده است. با توجه به اين آمار ايران يکي از 10 کشور آسيب پذير جهان است.

نگاهي به مهمترين زلزله هاي ايران در 95 سال اخير

سيـل در ايـران:

سيل دومين بلاي طبيعي از نظر تعداد وقوع است. مناطق غرب، جنوب غرب، شرق و شمال شرق، ايران از نظر تعداد سيل در اولويت قرار دارند. بيشتر شهرها و روستاهاي ايران به دليل قرار گيري در دامنه کوهها ونيز استقرار در مخروط افکنه ها از مناطق مستعد وقوع سيل هستند که شهر تهران مرکز کشور نيز از اين امر مستثني نيست. حفظ پوشش گياهي به عنوان يک عامل مهم در جلوگيري از وقوع سيل مي تواند ايفاي نقش کند. همچنين بايد از ساخت و سازها در حريم رودخانه ها و مسيلها جلوگيري نمود تا تلفات جاني و مالي به حداقل خود برسد. کنترل آب رودها از طريق ايجاد سد و بند نيز در اين امر مؤثرند.

سيل مرداد ماه 1380 و مرداد ماه 1381 استان گلستان از جمله عظيم ترين سيلهاي سالهاي اخير مي باشد که علاوه بر ميلياردها تومان خسارت مالي باعث مرگ قريب به هزار نفر از هموطنانمان گرديد. در سال 1380 در منطقه گلستان در حدود 12 ساعت بيش از 450 ميليمتر بارش و در سال 1381 در کمتر از 2 ساعت 109 ميليمتر بارش گزارش شده که باعث شکل گيري اين دو حادثه ناگوار شد. کارشناسان وقوع چنين حوادثي را در بيشتر حوزه هاي آبخيز کشور قابل پيش بيني مي دانند.

خشکسالي و زيانهاي آن در ايران:

يکي از مهمترين بلاياي طبيعي که در ايران سومين حادثه مهم طبيعي شمرده مي شود خشکسالي است، که کمبود بارش در يک منطقه نسبت به متوسط سالانه، تعريف مي شود.

در اولويت بندي، مناطقي که بيشتر در معرض خشکسالي قرار مي گيرند. عبارتند از: استان هاي خراسان، سيستان و بلوچستان، يزد، فارس، آذربايجان غربي، زنجان، اردبيل، خوزستان، همدان، گلستان و کرمان.

بطور متوسط هر 20 سال يکبار در ايران يک خشکسالي شديد رخ مي دهد که پس از خشکساليهاي شديد سالهاي 42-1340 خشکسالي 80- 1378 خسارات بسياري را به کشور تحميل کرد.

بيشترين خسارت ناشي از خشکسالي در بخشهاي زراعت و باغداري و دامداري است که وابستگي شديدي به شرايط اقليمي و بارش دارند. خشکسالي در سال گذشته در کشور بيش از 17 تريليون ريال خسارت بر جاي گذاشته است. البته دو برابر شدن جمعيت در طي 20 سال گذشته نقش مهمي در کمبود آب و دامن زدن به بحران خشکسالي داشته است.

متأسفانه در ايران براي مقابله با بحران خشکسالي هيچ گونه آمادگي وجود ندارد که اين خود گسترش اثرات مخرب اين بلاي طبيعي را افزايش مي دهد.

در هنگام وقوع حوادث طبيعي که در همه کشورها وضعيت اضطراري خوانده مي شود لزوم داشتن يک مديريت عالي احساس مي شود تا همراه با يک برنامه ريزي مناسب و استفاده از مشارکت اجتماعي و همکاري بين سازمانها، باعث کاهش آلام ناشي از وقوع حوادث طبيعي گردد.

به گفته کارشناسان با توجه به افزايش روزافزون بلاياي طبيعي، براي مهار و يا اداره وضعيتهاي اضطراري نيازمند مديريت «ريسک» و بحران هستيم که اين مديريت بصورت فرا بخشي است و از پيش با برنامه ريزيهاي انجام شده و مديريت منسجم و هماهنگي بين تمام بخشها، آمادگي مقابله با چنين شرايطي را دارند.

منابع: خبرنامه پيک سبز، سازمان جنگلها و مراتع کشور، شماره هاي 22 تا 36